Błędy, które popełnia każdy

Marzec 2020. Ktoś staje w kolejce do kasy z wózkiem pełnym papieru toaletowego. Nie dlatego, że przeczytał, że akurat brakuje papieru toaletowego z powodu jakiegoś wirusa – to nie miało żadnego logicznego związku. Kupił, bo zobaczył puste półki i pomyślał: „skoro inni kupują, to chyba wiedzą coś, czego ja nie wiem”.

To zdanie – „skoro inni to robią, to pewnie mają rację” – jest jednym z najstarszych i najskuteczniejszych błędów poznawczych, jakie ma ludzki mózg. Nazywa się myśleniem stadnym i w marcu 2020 roku zadziałało na masową skalę. Według danych firmy badawczej Nielsen w pierwszym tygodniu marca 2020 roku sprzedaż papieru toaletowego w Polsce wzrosła o 56 procent, a mydła o 153 procent, w porównaniu do tego samego tygodnia rok wcześniej ¹ – zanim jeszcze rząd ogłosił zamknięcie szkół, kiedy w Polsce potwierdzono zaledwie kilka przypadków zakażenia.

Nikt racjonalnie nie potrzebował nagle trzy razy więcej mydła. Ale widok pustych półek działał jak dowód zagrożenia silniejszy niż jakiekolwiek dane epidemiologiczne – bo mózg nie ufa liczbom tak bardzo, jak ufa temu, co robią inni ludzie wokół. Pusta półka jest namacalna, widoczna, natychmiastowa. Wykres zachorowań w gazecie jest abstrakcyjny, wymaga interpretacji, nie budzi tego samego instynktownego „muszę coś zrobić teraz”.

To tylko jeden z kilku mechanizmów, które w kryzysie potrafią przejąć stery nad rozsądkiem. Jest jeszcze katastrofizacja – skłonność do automatycznego zakładania najgorszego scenariusza, zanim mamy jakiekolwiek dane, jak wtedy, gdy jedno spóźnione powiadomienie od dziecka ze szkoły natychmiast przywołuje w głowie obraz wypadku, zanim jeszcze telefon zdąży się połączyć. I efekt niedostępności – przecenianie prawdopodobieństwa czegoś tylko dlatego, że łatwo sobie to wyobrazić, bo właśnie widzieliśmy to w wiadomościach. Dlatego po każdym głośnym wypadku lotniczym rośnie liczba osób bojących się latać, mimo że statystyki bezpieczeństwa lotów w tym czasie się nie zmieniają.

Żaden z tych mechanizmów nie oznacza, że jesteś głupi albo słaby. Oznacza, że masz mózg zaprojektowany do szybkiego działania w niepewności, nie do precyzyjnej analizy statystycznej. Problem pojawia się dopiero wtedy, kiedy nie wiemy, że ten mechanizm właśnie pracuje – i traktujemy jego wnioski jako chłodny, racjonalny osąd, zamiast traktować jak to, czym naprawdę są: szybkim skrótem myślowym, przydatnym czasem, a innym razem mylącym.